„Imię róży”: Kunsztowna Opowieść o Wiekuistym Konflikcie – Wiedza kontra Władza
W ciemnych korytarzach średniowiecznego opactwa, gdzie światło świec ledwo rozpraszało mroki niewiedzy i strachu, Umberto Eco, wybitny semiolog, mediewista i filozof, osadził swoją debiutancką powieść „Imię róży”. Kiedy w 1980 roku książka ta ujrzała światło dzienne w Mediolanie, nikt – a może nawet sam autor – nie przewidywał, że stanie się ona fenomenem literackim, sprzedając się w milionach egzemplarzy na całym świecie i na zawsze zmieniając oblicze literatury historycznej i detektywistycznej. To nie tylko mistrzowski kryminał, osadzony w realiach XIV wieku, ale przede wszystkim głęboka, wielowarstwowa medytacja nad naturą prawdy, religii, herezji, śmiechu, a przede wszystkim – nad uniwersalną zasadą, że wiedza to potęga.
Eco, z erudycją godną największych umysłów swojej epoki, zaprasza czytelnika do podróży w czasie, w głąb benedyktyńskiego klasztoru w północnych Włoszech, w burzliwym roku 1327. To świat, gdzie granice między ortodoksją a herezją są niezwykle cienkie, a każdy zakazany manuskrypt może stać się iskrą, która rozpali stos. W centrum tej intrygi stoją dwaj niezwykli bohaterowie: przenikliwy franciszkanin Wilhelm z Baskerville i jego młody, wrażliwy uczeń Adso z Melku. Ich przybycie do opactwa, początkowo w celach dyplomatycznych, szybko przeradza się w śledztwo, gdy seria zagadkowych, makabrycznych zgonów zakłóca monasticzną ciszę. Za każdą zbrodnią zdaje się stać tajemnica, której korzenie tkwią w pilnie strzeżonej bibliotece – miejscu, gdzie wiedza jest zarówno skarbem, jak i śmiertelną bronią.
Artykuł ten zanurzy się w labirynty „Imienia róży”, analizując jego złożoną strukturę, bogactwo historycznych odniesień i niezliczone warstwy filozoficznych pytań. Przyjrzymy się, jak Eco konstruuje narrację, w której każde słowo, każda postać i każdy rekwizyt, ma swoje głębokie znaczenie, a fundamentalne pytanie o to, kto kontroluje dostęp do informacji, pozostaje aktualne po wiekach.
Labirynt Myśli: Historyczne Tło i Intelektualne Fundamenty Powieści
„Imię róży” nie jest jedynie fikcją historyczną; to misternie utkany gobelin, w którym nitki wyobraźni splatają się z solidną wiedzą mediewistyczną i semiologiczną. Umberto Eco, jak mało który pisarz, potrafił przekuć swoją akademicką erudycyjność w pasjonującą opowieść. Czas akcji – listopad 1327 roku – nie jest przypadkowy. To epoka głębokiego kryzysu w Kościele katolickim, naznaczona schizmą, sporami teologicznymi i narastającym napięciem między papiestwem a władzą świecką, reprezentowaną przez cesarza Ludwika IV Bawarskiego. W tle rozgrywa się wielki spór o ubóstwo Chrystusa i apostołów, który podzielił Kościół i doprowadził do powstania wielu ruchów heretyckich, takich jak spirytuałowie czy dolczynianie.
Eco z precyzją chirurga rekonstruuje ten skomplikowany świat, wprowadzając czytelnika w zakamarki średniowiecznej mentalności, teologii, filozofii scholastycznej, a nawet codziennego życia zakonnego. Powieść jest wypełniona intertekstualnymi odniesieniami – cytatami z Biblii, dzieł Arystotelesa, świętego Augustyna, Tomasza z Akwinu, a także mniej znanych traktatów średniowiecznych. To sprawia, że „Imię róży” staje się prawdziwą ucztą dla intelektualisty, ale jednocześnie, dzięki wciągającej fabule, pozostaje przystępne dla szerszego grona odbiorców.
Kluczowym elementem intelektualnego fundamentu powieści jest sama koncepcja wiedzy. W średniowieczu, gdzie większość ludności była analfabetami, a książki były rzadkością i luksusem, dostęp do pisanej wiedzy był ściśle kontrolowany. Klasztorne biblioteki, takie jak ta opisana przez Eco, stanowiły bastiony przechowywania i kopiowania manuskryptów, ale także ich cenzurowania i ukrywania. To właśnie w tym kontekście rozkwita idea, że wiedza to potęga, i to potęga, która może być zarówno wyzwoleńcza, jak i destrukcyjna. Kontrola nad nią była równoznaczna z kontrolą nad umysłami i duszami wiernych. Właśnie dlatego tak fundamentalne znaczenie ma tutaj postać inkwizytora Bernarda Gui, którego obecność w opactwie symbolizuje siłę Kościoła w zwalczaniu wszelkich odstępstw od dogmatu. Jego przybycie podkreśla, jak bardzo ceniona była ortodoksja i jak mocno obawiano się wolnej, nieskrępowanej myśli.
Śledztwo w Cieniu Pergaminów: Detektywistyczne Serce Powieści
Choć „Imię róży” to dzieło o głębi filozoficznej i historycznej, jego siła tkwi również w mistrzowsko poprowadzonej intrydze kryminalnej. Akcja rozgrywa się w ciągu zaledwie siedmiu dni, odzwierciedlając biblijny tydzień stworzenia, co nadaje jej dodatkowy, symboliczny wymiar. Z każdym dniem, Wilhelm z Baskerville i jego młody towarzysz Adso z Melku, pogrążają się coraz głębiej w mrokach opactwa i jego mrocznych tajemnic.
Wilhelm z Baskerville to postać, która natychmiast przywodzi na myśl Sherlocka Holmesa, co Eco zresztą otwarcie sygnalizuje w imieniu „Baskerville” (od „Psa Baskerville’ów” Arthura Conana Doyle’a) i postaci Watsona, czyli Adsa. Angielski franciszkanin jest człowiekiem niezwykłym na tle średniowiecznego świata – zamiast polegać wyłącznie na objawieniu i dogmacie, stosuje logiczne myślenie, dedukcję i empirię. Jego zdolność do odczytywania śladów, analizowania sprzecznych zeznań i łączenia pozornie nieistotnych faktów jest rewolucyjna. Widzimy go, jak z wprawą detektywa analizuje miejsce zbrodni, tropi ślady, a nawet przewiduje ruchy konia, udowadniając, że wiedza to potęga w najbardziej praktycznym, śledczym sensie. Jego metody są racjonalne, opierają się na obserwacji i wnioskowaniu, a nie na przesądach czy boskich interwencjach.
Seria morderstw, począwszy od tajemniczej śmierci mnicha Adelmo z Otrantu, której towarzyszą narastające obawy o zbliżający się koniec świata, staje się pretekstem do zbadania głębszych konfliktów. Ofiary, które giną w coraz bardziej makabryczny sposób, są zazwyczaj związane z biblioteką i ukrytymi w niej zakazanymi księgami. Te zbrodnie nie są przypadkowe; są one bezpośrednim wynikiem walki o dostęp do wiedzy i kontrolę nad nią. Ktoś w opactwie jest gotów zabić, by utrzymać określone informacje w tajemnicy, by zapobiec rozprzestrzenianiu się idei, które mogą podważyć ustalony porządek.
Wątek kryminalny w „Imieniu róży” to nie tylko zagadka „kto zabił”, ale także „dlaczego”. Eco wykorzystuje go, by zgłębić subtelne powiązania między herezją, herezjologią (nauką o herezjach), wolnością myśli i dogmatyzmem. Powieść porusza kwestię ubóstwa Chrystusa, roli śmiechu w Kościele (szczególnie w kontekście drugiego tomu „Poetyki” Arystotelesa, poświęconego komedii, który stał się osią intrygi) i granic, jakie Kościół jest w stanie przekroczyć, by utrzymać swoją dominację intelektualną i duchową. Śledztwo Wilhelma jest więc nie tylko poszukiwaniem mordercy, ale także poszukiwaniem prawdy w świecie, gdzie prawda jest subiektywna i często manipulowana przez tych, którzy posiadają władzę.
Konflikt Idei: Postacie Jako Nośniki Przeciwstawnych Filozofii
„Imię róży” to galeria wyrazistych postaci, z których każda reprezentuje odmienny światopogląd i, co najważniejsze, inną relację do wiedzy. Ich wzajemne interakcje, konflikty i dylematy są kluczowe dla zrozumienia przesłania powieści.
* Wilhelm z Baskerville: Jak już wspomniano, jest on ucieleśnieniem racjonalizmu i empiryzmu w średniowieczu. Jego postać symbolizuje dążenie do prawdy poprzez obserwację, logikę i otwartość umysłu. Wilhelm wierzy, że wiedza to potęga, ale potęga ta powinna służyć wyzwoleniu i zrozumieniu świata, a nie jego kontrolowaniu. Jest piewcą wolnej myśli i sceptycyzmu wobec dogmatów. Jego metody są rewolucyjne na tle epoki, a jego postawa stanowi echo przyszłego renesansu i epoki oświecenia. Co ciekawe, mimo swojej inteligencji, Wilhelm ostatecznie nie rozwiązuje zagadki w pełni racjonalnie, co jest gorzką refleksją Eco nad ograniczeniami nawet najjaśniejszego umysłu w obliczu chaosu i irracjonalności.
* Adso z Melku: Młody nowicjusz i narrator opowieści, stanowi kontrast dla Wilhelma. Jest niewinny, naiwny i podatny na wpływy, symbolizuje dojrzewanie i kształtowanie się umysłu poprzez konfrontację z rzeczywistością. Adso to czyste płótno, na którym Wilhelm maluje obraz świata opartego na logice i rozumie. Przez jego oczy poznajemy mroczny, tajemniczy świat opactwa, a także obserwujemy proces uczenia się i odkrywania. Jego podróż jest metaforą drogi do zdobywania wiedzy, często bolesnej i pełnej rozczarowań, ale niezbędnej do osobistego rozwoju. To właśnie on, mimo swojej naiwności, staje się świadkiem i kronikarzem wydarzeń, przenosząc cenną wiedzę o tych mrocznych dniach w przyszłość.
* Czcigodny Jorge z Burgos: Jest antytezą Wilhelma i kluczowym antagonistą powieści. Ślepy, starzec o dogmatycznych przekonaniach, były bibliotekarz, uosabia lęk przed wiedzą i obsesyjne dążenie do jej kontrolowania. Jorge wierzy, że niektóre informacje są zbyt niebezpieczne, by mogły trafić w niepowołane ręce. Jest przekonany, że śmiech – szczególnie ten zawarty w drugim tomie Arystotelesowskiej „Poetyki” – jest narzędziem szatana, podważającym wiarę i porządek. Jego działania, prowadzące do serii morderstw, są desperacką próbą utrzymania władzy poprzez eliminowanie tych, którzy ośmielają się dążyć do zakazanej wiedzy. Postać Jorge symbolizuje mroczną stronę zasady wiedza to potęga, gdzie potęga ta jest używana do tłumienia, cenzurowania i niszczenia.
* Remigiusz z Varagine: Subprzeor klasztoru, postać tragiczna, uwikłana w sieć intryg i grzechów z przeszłości. Jego los pokazuje, jak łatwo człowiek może zostać złamany i zmanipulowany przez władzę, zwłaszcza gdy ta władza posługuje się strachem i oskarżeniami o herezję. Remigiusz, mimo swoich ludzkich słabości, nie jest złym człowiekiem, lecz ofiarą systemu, który ceni dogmat ponad prawdę.
* Inkwizytor Bernard Gui: Historyczna postać, prawdziwy inkwizytor, znany ze swojej bezwzględności i skuteczności w zwalczaniu herezji. W powieści jest symbolem represyjnej siły Kościoła, który, w imię ortodoksji, jest gotów posunąć się do tortur i egzekucji. Gui nie poszukuje prawdy w sensie logicznym; on już ma swoją prawdę – dogmat Kościoła – i jego celem jest jedynie egzekwowanie jej siłą. Jego obecność w opactwie stanowi bezpośrednie zagrożenie dla Wilhelma i wszystkich, którzy cenią wolność myśli. Gui to uosobienie władzy, która wykorzystuje strach i ignorancję, by utrzymać kontrolę nad wiedzą, traktując ją nie jako źródło oświecenia, lecz jako potencjalne zagrożenie dla ugruntowanego porządku. Jego metody opierają się na przesłuchaniach, wymuszaniu zeznań i publicznych egzekucjach, które miały odstraszać od jakichkolwiek odchyleń od normy.
Konflikt między tymi postaciami jest esencją „Imienia róży”. To starcie między racjonalizmem a dogmatyzmem, między pragnieniem poznania a lękiem przed jego konsekwencjami, między otwartością a cenzurą. To fundamentalna debata o tym, do kogo należy wiedza i jak powinna być wykorzystywana.
Biblioteka – Twierdza i Więzienie Wiedzy
Centralnym i najbardziej symbolicznym miejscem w „Imieniu róży” jest biblioteka opactwa. To nie jest zwykła czytelnia; to labirynt, twierdza, a jednocześnie więzienie. Jej skomplikowany, tajemniczy układ, pełen ukrytych przejść, złudzeń optycznych i pułapek, jest metaforą samej drogi do wiedzy. Drogi, która jest trudna, niebezpieczna i dostępna tylko dla nielicznych.
W średniowieczu biblioteki klasztorne były skarbnicami kultury i myśli. Mnisi kopiowali ręcznie manuskrypty, zachowując dla potomnych dzieła antycznych filozofów, teologów i naukowców. Jednak biblioteka w „Imieniu róży” to coś więcej. To miejsce, gdzie wiedza to potęga, i to potęga tak ogromna, że musi być ściśle kontrolowana. Zakazane dzieła, szczególnie ten przeklęty drugi tom „Poetyki” Arystotelesa o komedii, są pilnie strzeżone, a ich czytanie jest karalne śmiercią. Dlaczego? Bo śmiech, a wraz z nim wolne myślenie i krytyczne podejście do autorytetów, były postrzegane jako największe zagrożenie dla dogmatycznego porządku Kościoła. Jorge z Burgos wierzył, że jeśli ludzie zaczną się śmiać z autorytetów, ich władza runie. To przerażające, lecz logiczne dla niego wnioskowanie, doprowadziło do stworzenia trucizny na kartach księgi.
Labirynt biblioteczny odzwierciedla także skomplikowaną strukturę samej wiedzy – jest ona hierarchiczna, pełna ukrytych powiązań i pułapek dla tych, którzy nie są przygotowani na jej przyjęcie. Wilhelm z Baskerville, pomimo swojej inteligencji, z trudem porusza się po tym labiryncie, co symbolizuje, że nawet najbystrzejszy umysł może napotkać bariery w poszukiwaniu prawdy, zwłaszcza gdy ta prawda jest celowo ukrywana.
Śmierć mnichów, którzy ośmielili się dotknąć zakazanej księgi, jest drastycznym ostrzeżeniem przed niekontrolowanym dążeniem do poznania. To pokazuje, jak obsesyjnie władza może próbować kontrolować umysły ludzi, ograniczając dostęp do informacji, które mogłyby wzbudzić wątpliwości lub wywołać bunt. Biblioteka staje się więc mikroświatem, w którym rozgrywa się uniwersalny konflikt między dążeniem do wolności intelektualnej a opresyjną cenzurą. Historia opactwa, jego biblioteki i jej tragicznego końca, jest przypomnieniem, że walka o wiedzę i dostęp do niej jest walką o fundamentalne prawa człowieka.
Od Kart Powieści do Ekranu i Komiksu: Siła Adaptacji
Niezwykły sukces „Imienia róży” Umberta Eco nie mógł pozostać niezauważony przez świat filmu i komiksu. To dzieło o tak bogatej fakturze, tak silnych postaciach i tak wciągającej intrydze, naturalnie wręcz prosiło się o adaptację.
Filmowa Wizja Jean-Jacques’a Annauda (1986)
Filmowa adaptacja „Imienia róży” z 1986 roku, w reżyserii francuskiego twórcy Jean-Jacques’a Annauda, to jedno z najbardziej udanych przeniesień literatury na ekran. Annaud, znany z dbałości o szczegóły i zdolności do budowania gęstej atmosfery, podjął się niezwykle trudnego zadania: jak oddać na ekranie gęstość filozoficzną i intertekstualność powieści Eco, jednocześnie tworząc wciągający thriller?
Obsada była strzałem w dziesiątkę. Sean Connery, w roli Wilhelma z Baskerville, stworzył jedną ze swoich najbardziej pamiętnych kreacji. Jego Wilhelm jest przenikliwy, charyzmatyczny, a jednocześnie pełen ludzkich wątpliwości. Christian Slater jako młody Adso z Melku doskonale oddaje naiwność i ciekawość swojego bohatera. Film, choć siłą rzeczy musiał uprościć niektóre wątki filozoficzne i historyczne (aby zmieścić się w dwugodzinnym czasie trwania i przemówić do masowego widza), znakomicie uchwycił mroczną, klaustrofobiczną atmosferę średniowiecznego opactwa. Scenografia, kostiumy i genialne zdjęcia Dante Spinottiego (który otrzymał za nie nagrodę BAFTA) sprawiły, że widz czuł się przeniesiony w czasie.
Film „Imię róży” odniósł ogromny sukces kasowy, zarabiając ponad 77 milionów dolarów przy budżecie około 17 milionów. Co ważniejsze, zdobył uznanie krytyków i publiczności, zdobywając m.in. cztery nagrody BAFTA (w tym za najlepszego aktora dla Seana Connery’ego i najlepszą charakteryzację) oraz Cezara za najlepszy film zagraniczny. Dzięki niemu, miliony widzów na całym świecie, którzy być może nigdy nie sięgnęliby po opasłą powieść Eco, mieli szansę zetknąć się z jej fascynującymi motywami – walką o wiedzę, dylematami wiary i rozumu, brutalnością inkwizycji i ponadczasowym konfliktem między światłem a ciemnością. Annaud z powodzeniem przetłumaczył hermetyczny świat Eco na język wizualny, udowadniając, że nawet najbardziej intelektualne dzieło może stać się globalnym fenomenem.
„Imię róży” w Kadrach Milo Manary
Poza ekranem kinowym, „Imię róży” znalazło swoje odzwierciedlenie również w sztuce komiksowej, za sprawą uznanego włoskiego rysownika Milo Manary. Wydana jako powieść graficzna, praca Manary to świadectwo wizualnego geniuszu, który potrafi uchwycić esencję dzieła literackiego za pomocą kreski i koloru.
Manara, znany z wyrafinowanego stylu i dbałości o detale, stanął przed ogromnym wyzwaniem: jak przedstawić skomplikowane filozoficzne rozważania i historyczne tło powieści w formie komiksu, nie tracąc przy tym głębi oryginału? Odpowiedział na to wyzwanie z mistrzostwem, stosując różnorodne style graficzne, aby oddać zmieniającą się atmosferę i ton narracji. Jego rysunki są sugestywne, momentami mroczne i pełne ekspresji, doskonale oddając zarówno piękno średniowiecznych manuskryptów, jak i grozę zbrodni.
Adaptacja Manary to unikalne doświadczenie, które pozwala fanom „Imienia róży” na nowo odkryć tę historię z zupełnie innej perspektywy. Potwierdza ona również uniwersalność przesłania Eco i zdolność jego dzieła do rezonowania w różnych mediach artystycznych. Zarówno film, jak i powieść graficzna, wzbogacają odbiór literackiego pierwowzoru, rozszerzając jego wpływ i utrwalając w świadomości masowej przekonanie, że wiedza to potęga, i że o tę potęgę toczyła się, i nadal toczy, nieustanna walka.
„Imię róży” w XXI Wieku: Ponadczasowe Lekcje o Informacji i Władzy
Sukces „Imienia róży” nie był chwilowy. Powieść Umberta Eco, która w Polsce ukazała się dopiero w 1987 roku, zdobywając serca czytelników, jest dziełem, które z każdym rokiem zyskuje na znaczeniu. Uznawana za jedno z arcydzieł XX wieku, nie tylko zrewolucjonizowała gatunek kryminału historycznego, ale przede wszystkim pozostaje niezwykle aktualna w kontekście współczesnych debat o informacji, cenzurze i autorytecie.
Wiedza jako Waluta: Od Średniowiecza do Ery Cyfrowej
Główne przesłanie książki – że wiedza to potęga – jest dziś bardziej rezonujące niż kiedykolwiek. W średniowieczu dostęp do informacji był ograniczony, kontrolowany przez elity duchowne i świeckie. Manuskrypty były drogie, rzadkie i hermetyczne. Dziś żyjemy w erze cyfrowej, gdzie informacje są wszędzie, ogólnodostępne i pozornie darmowe. Paradoksalnie, to nie ułatwia nam dotarcia do prawdy. Wręcz przeciwnie, nadmiar informacji (infodemia), newsy, fake newsy, algorytmy kształtujące bańki informacyjne, a także celowa dezinformacja i propaganda, sprawiają, że prawdziwa, rzetelna wiedza jest trudniejsza do wyłowienia niż kiedykolwiek.
Książka Eco uczy nas, że kontrola nad informacją nie polega jedynie na jej ukrywaniu, ale także na jej zniekształcaniu, manipulowaniu i tworzeniu chaosu, w którym prawdziwa informacja ginie. Jorge z Burgos chciał zniszczyć księgi, by prawda nie wyszła na jaw. Dziś, często stosuje się taktykę zalewania ludzi sprzecznymi, nieprawdziwymi informacjami, tak by stracili zaufanie do jakiejkolwiek prawdy. To lekcja, którą powinniśmy odrobić: nasza zdolność do krytycznej analizy źródeł, weryfikacji faktów i samodzielnego myślenia jest kluczowa dla przetrwania w dzisiejszym świecie.
Rola Śmiechu i Krytycznego Myślenia
Wątek śmiechu i jego potencjalnie „niebezpiecznej” mocy jest jednym z najbardziej fascynujących w powieści. Jorge wierzy, że śmiech podważa autorytety, ośmiesza dogmaty i niszczy strach, który jest fundamentem władzy. W dzisiejszym świecie, gdzie cenzura i próby kontroli narracji są wciąż obecne, humor polityczny, satyra i memy stały się potężnym narzędziem komentowania rzeczywistości i obnażania absurdów władzy. Książka Eco przypomina nam, że zdolność do śmiechu, do kwestionowania i do myślenia krytycznego, to nie tylko wyraz wolności, ale i fundament dla zdrowego społeczeństwa.
Praktyczne Wskazówki płynące z „Imienia róży”:
1. Krytyczna Weryfikacja Informacji: Podobnie jak Wilhelm z Baskerville, nie ufaj ślepo autorytetom ani pierwszemu wrażeniu. Zawsze szukaj wielu źródeł, analizuj je i wyciągaj własne wnioski. W dobie internetu, gdzie każdy może publikować, umiejętność weryfikacji jest twoim najważniejszym narzędziem.
2. Cenienie Wolności Myśli: Zrozum, że walka o dostęp do wiedzy i wolność jej wyrażania to nieustanny proces. Bądź świadomy prób cenzury, dezinformacji i manipulacji, zarówno ze strony instytucji, jak i mediów.
3. Wartość Wszechstronnego Czytelnictwa: Eco, mediewista, stworzył kryminał. To pokazuje, jak ważne jest łączenie różnych dziedzin wiedzy i perspektyw. Nie ograniczaj się do jednego rodzaju informacji czy literatury. Wszechstronność poszerza horyzonty i uodparnia na manipulację.
4. Siła Logiki i Dedukcji: Obserwuj świat uważnie, ucz się wyciągać wnioski z pozornie niepowiązanych faktów. Jak Wilhelm, staraj się rozumieć mechanizmy, które rządzą światem, zamiast akceptować powierzchowne wyjaśnienia.
5. Pamięć o Historii: Historia, jak pokazuje Eco, jest cykliczna. Konflikty o władzę i wiedzę, cenzura i herezje, przybierają różne formy, ale ich istota pozostaje ta sama. Zrozumienie przeszłości daje narzędzia do interpretacji teraźniejszości i przewidywania przyszłości.
Wpływ i Dziedzictwo
„Imię róży” odcisnęło trwały ślad w kulturze światowej. Jest lekturą obowiązkową na wielu uniwersytetach, inspiruje naukowców, pisarzy i artystów. Jego wpływ widać w licznych filmach, serialach (np. „Młody papież”), grach wideo i innych dziełach, które eksplorują podobne motywy tajemnicy, religii i polityki. Umberto Eco, poprzez swoją magnum opus, przypomniał nam, że mroki średniowiecza nie są tak odległe, jak mogłoby się wydawać. Echa walki o wiedzę i władzę nad nią, wciąż rezonują w naszej współczesności, czyniąc „Imię róży” nie tylko arcydziełem literatury, ale i ponadczasową przestrogą oraz inspiracją do nieustannego poszukiwania prawdy.